ΑΡΧΑΙΑ ΙΘΩΜΗ ΚΑΛΗΜΕΡΑ ΙΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ

Οι αρχαίοι Έλληνες ζούσαν σ’ έναν κόσμο γεμάτο θεούς.

Ήταν μέρος της καθημερινότητας αλλά και των εορτών τους.

Τους λάτρευαν και τους φοβούνταν.

Οι θεοί τους είχαν ανθρώπινες ιδιότητες, αδυναμίες και πάθη, λογική και αίσθηση δικαίου.

Μπορούσαν να τους βλέπουν και να τους ακούν, να τους βοηθούν ή να τους εγκαταλείπουν.

Η γένεση και οι περιπέτειές τους καταγράφονται όταν τον 8 ο π.Χ. αιώνα ο Όμηρος και ο Ησίοδος κατά τον Ηρόδοτο (2.53) «είναι αυτοί που με τα ποιήματά τους όρισαν για τους Έλληνες την καταγωγή και τη γενεαλογία των θεών, τους έδωσαν ονόματα, τους μοίρασαν τιμές και τέχνες, σημάδεψαν τις μορφές τους».

Τα Ομηρικά έπη αφηγούνται με γλαφυρότητα την ανάμειξη του δωδεκάθεου στα ανθρώπινα δρώμενα, ενώ ο Ησίοδος πιάνει το νήμα από την αρχή, το Χάος (Στ᾽ αλήθεια πρώτα-πρώτα το Χάος έγινε), συνεχίζει με τη Γη, τον Τάρταρο και τον Έρωτα, για να φτάσει, έπειτα από πολλές περιπέτειες στην τελική επικράτηση του Δία.

Ωστόσο, στο προοίμιο της Θεογονίας (26-28), ο ποιητής, με το στόμα των Μουσών, παραδέχεται ότι οι ιστορίες δεν είναι πάντα αληθινές: «Βοσκοί αγροίκοι, μίζεροι και λιμασμένοι, ξέρουμε εμείς και λέμε ψεύδη, σάμπως αληθινά, ξέρουμε όμως, όταν θέμε, να μιλούμε και την καθαρήν αλήθεια.» Δύο αιώνες αργότερα, ο μύθος των θεών γκρεμίζεται στη σκέψη του πρώτου φιλοσόφου.

Ο λόγος παραμερίζει την παράδοση και τον μύθο.

Πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος;

Ποια είναι η πρώτη αρχή από την οποία προήλθαν όλα;

Οι θεωρίες για την πρώτη αρχή ξεκινούν από τους Μιλήσιους φιλοσόφους και συγκεκριμένα από τον Θαλή τον 6 ο π.Χ. αιώνα (έναν από τους επτά σοφούς) ο οποίος τοποθετεί το «ύδωρ» ως αρχή και η συζήτηση συνεχίζεται με τον «αέρα» του Αναξιμένη και τον «Νου» του Αναξαγόρα.

Οι θεοί δεν είναι πλέον υπεύθυνοι για το σύμπαν.

Υπάρχουν φυσικοί νόμοι που επικρατούν και δεν μπορεί κανένας θεός να παρέμβει.

Οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι στρέφονται καταρχήν εναντίον της ανθρωπομορφικής αντίληψης των θεών της παράδοσης του Ομήρου και του Ησίοδου και η φιλοσοφική σκέψη διαμορφώνεται υπό το ίδιο πρίσμα.

Ο θεός, αν υπάρχει, δεν συμμετέχει στις ανθρώπινες υποθέσεις, δεν χρειάζεται λατρεία, θυσίες και προσφορές.

Ο θεός μπορεί να είναι μέσα στα πράγματα (Θαλής: «τα πάντα είναι γεμάτα θεούς) ή έξω από αυτά (Νους του Αναξαγόρα), δημιουργεί τον κόσμο (Δημιουργός του Πλάτωνος στον Τίμαιο) ή όχι (πυρ αείζωον του Ηράκλειτου), είναι καθαρή νόηση και ενέργεια («πρώτο κινούν ακίνητο» στον Αριστοτέλη) αλλά σε καμία περίπτωση δεν ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο, δεν επιβραβεύει και δεν τιμωρεί.

Ο άνθρωπος μπορεί πλέον να στηριχτεί στον εαυτό του, χωρίς να φοβάται.

Όχι για πολύ όμως.

Με ψήφισμα που είχε εισηγηθεί το 431 π.Χ. ο Διοπείθης, πατέρας του ποιητή Μενάνδρου, «καταγγέλλονται όσοι δεν πιστεύουν στα θεία ή διδάσκουν άλλες θεωρίες για τα ουράνια φαινόμενα» (Πλούταρχος, Βίοι, Περικλής, 32.1).

Η δίωξη των φιλοσόφων (τους οποίους αφορούσαν και τα δύο σκέλη του ψηφίσματος) ξεκινά από τον Αναξαγόρα.

Οι διώξεις για ασέβεια συνεχίζονται με τον Πρωταγόρα, τον Διαγόρα τον Μήλιο, τον Πρόδικο τον Κείο και φυσικά τον Σωκράτη που καταδικάζεται να πιει το κώνειο.

Ωστόσο, έχει γίνει πλέον σαφές ότι η παραδοσιακή θρησκεία στόχο έχει να εμφυσήσει στον άνθρωπο τον φόβο του θεού.

Ο Κριτίας (θείος του Πλάτωνος και ένας από τους τριάκοντα

Της δρος Έλσας Νικολαΐδου